نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده

مفهوم ظل‌الله مفهومی است که در تاریخ ایران دوره اسلامی با مفهوم سلطنت پیوند یافته و به‌نوعی بیانگر مبانی قدرت حاکمان شده است. برخی از مورخان و محققان معاصر با رویکرد کلی‌نگر و تک‌ساحتی تفکر ظل‌اللهی را در بستر تاریخ ایران، مفهومی متداوم تلقی کرده‌اند و به تفاوت‌ها و گسست‌های مفهومی این تفکر توجه نشان نداده‌اند. به همین دلیل گاه این مفهوم در قالب معرفتی اندیشة ایرانشهری و هم‌عرض با فره ایزدی صورت‌بندی و ناظر بر تداوم تاریخی ایران تفسیر شده است. اما پرسش پژوهش حاضر این است که با توجه به گسست‌های روی داده در عصر میانة ایران گفتمان ظل‌اللهی چگونه توانست مشروعیت حاکمان ایلخانی را تولید کرده و فرآیند قدسی‌سازی دورة مذکور از خلال منابع تاریخنگارانه چه تفاوت‌هایی با دوره‌های پیشین داشته است؟ این پژوهش بنا به ماهیت آن با شیوة تبیین تاریخی سامان یافته و تلاش دارد داده‌های منابع تاریخنگاری را نقد و تحلیل کند. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن کلان روندهای تاریخی، به بازشناسی این مفهوم با توجه به تحولات تاریخی این دوره پرداخته و با بررسی اجزاء و سازه‌های اندیشه‌ای آن تغییر این مفهوم از صورت «غیر قدسی ـ مسئولیت‌مندِ» سلطان اوایل دورة میانه به ساحت «قدسی - غیرمسئولانه» دورة میانة متاخر را تبیین کرده است. بنابراین مفهوم سلطنت در این دوره با تحول مهمی در زمینة «قدسی»‌سازی مقام سلطان و غیرمسئول‌شدن آن در قبال مردم روبرو شده و گفتمان جدیدی را در نظام سیاسی تاریخ ایران به وجود ‌آورده که می‌توان از آن به گفتمان ظل‌اللهی تعبیر کرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

قدسیت سلطان و مفهوم ظل‌الله در عصر میانة متاخر ایران؛ بر اساس منابع تاری‌ نگاری ایلخانی و تیموری

نویسنده [English]

  • Nayere Dalir

Associate professor, Institute for humanities and cultural studies, Tehran. Iran

چکیده [English]

مفهوم ظل‌الله مفهومی است که در تاریخ ایران دوره اسلامی با مفهوم سلطنت پیوند یافته و به‌نوعی بیانگر مبانی قدرت حاکمان شده است. برخی از مورخان و محققان معاصر با رویکرد کلی‌نگر و تک‌ساحتی تفکر ظل‌اللهی را در بستر تاریخ ایران، مفهومی متداوم تلقی کرده‌اند و به تفاوت‌ها و گسست‌های مفهومی این تفکر توجه نشان نداده‌اند. به همین دلیل گاه این مفهوم در قالب معرفتی اندیشة ایرانشهری و هم‌عرض با فره ایزدی صورت‌بندی و ناظر بر تداوم تاریخی ایران تفسیر شده است. اما پرسش پژوهش حاضر این است که با توجه به گسست‌های روی داده در عصر میانة ایران گفتمان ظل‌اللهی چگونه توانست مشروعیت حاکمان ایلخانی را تولید کرده و فرآیند قدسی‌سازی دورة مذکور از خلال منابع تاریخنگارانه چه تفاوت‌هایی با دوره‌های پیشین داشته است؟ این پژوهش بنا به ماهیت آن با شیوة تبیین تاریخی سامان یافته و تلاش دارد داده‌های منابع تاریخنگاری را نقد و تحلیل کند. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن کلان روندهای تاریخی، به بازشناسی این مفهوم با توجه به تحولات تاریخی این دوره پرداخته و با بررسی اجزاء و سازه‌های اندیشه‌ای آن تغییر این مفهوم از صورت «غیر قدسی ـ مسئولیت‌مندِ» سلطان اوایل دورة میانه به ساحت «قدسی - غیرمسئولانه» دورة میانة متاخر را تبیین کرده است. بنابراین مفهوم سلطنت در این دوره با تحول مهمی در زمینة «قدسی»‌سازی مقام سلطان و غیرمسئول‌شدن آن در قبال مردم روبرو شده و گفتمان جدیدی را در نظام سیاسی تاریخ ایران به وجود ‌آورده که می‌توان از آن به گفتمان ظل‌اللهی تعبیر کرد.

کلیدواژه‌ها [English]

  • سلطنت
  • ظل‌الله
  • دورة میانة ایران
  • قدسیت- مسئولیت