نقد و ارزیابی رویکردهای دکتر کاتوزیان به انقلاب مشروطۀ ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

انقلاب مشروطه از زمان وقوعش تاکنون از منظرهای گوناگون مورد ارزیابی قرار گرفته است. تداوم مناقشه‌های فکری در این بارۀ نشانگر زنده‌بودن اندیشۀ مشروطیت است و از ضرورت استمرار گفتگوهای انتقادی دربارۀ آن حکایت دارد. این مقاله به ارزیابی ایده­های دکتر کاتوزیان دربارۀ انقلاب مشروطه می­پردازد. کاتوزیان به عنوان یک پژوهشگر فعال در حوزۀ مسائل ایران معاصر، در آثار گوناگونش به بحث دربارۀ انقلاب مشروطه پرداخت و نگاه­های خاصی دربارۀ انقلاب مشروطه و فرایندهای منتج از آن ارائه کرد. این نوشتار قصد دارد با رویکردی تحلیلی - انتقادی به ارزیابی دیدگاه­های دکتر کاتوزیان دربارۀ مسائلی چون نظریۀ انقلاب­های ایرانی، آرمان­ها، بازیگران و مفاهیم مهم مشروطۀ ایرانی بپردازد و ایده­های کاتوزیان را دربارۀ کلان روایت­های مارکسیستی و توطئه­باور بازتاب دهد. این مقاله سرانجام با صحه‌نهادن بر پاره­ای از دیدگاه­های کاتوزیان و تشکیک در برخی دیگر، هم کاتوزیان و هم سایر صاحب­نظران را به تأمل بیشتر در این باره برمی­انگیزد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Critic and assessment of Dr Katozian’s viewpoint about constitutional revolution in Iran

نویسنده [English]

  • Aalireza Mollaiy Tavani
Associated Professor of History, Institute for Humanities and Social Studies
چکیده [English]

    Constitutional revolution is one of the most important occurrences in the contemporary history of Iran that was known as the modern era of the history of Iran. This revolution was assessed from deferent approaches since occurrence in 1906 so far. Arising and continuity of thought disputes about this revolution indicate that and necessity of critical dialogue about that. This article assessed Dr. Katozian’s viewpoint about the constitutional revolution in Iran. Katozian is one of Iranians’ researchers about problems of modern Iran and has offered special and rare viewpoints about the constitutional revolution in Iran in his books. This article attempts to assess Katozian’s approaches about the theory of Iranian revolution, aims, agencies and important concepts of constitutional revolution, with analytical method. The article concludes some of Katozian’s ideas are correct and some others are not, therefore invites Katozian and other theorists to rethink about constitutional revolution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Constitutional revolution
  • Theory of Iranian revolution
  • Traditional rebellions
  • Failure of revolution
- آبراهامیان، یرواند و دیگران (1382)، جستارهایی درباره تئوری توطئه در ایران، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی.

- آجودانی، ماشاءالله (1383)، مشروطه ایرانی، تهران، اختران.

- بشیریه، حسین (1368)، انقلاب و بسیج سیاسی، تهران، دانشگاه تهران.

- بلیکی، نورمن (1375)، طراحی پژوهش اجتماعی، ترجمة ‌باقر ساروخانی، تهران، انتشارات کیهان.

- بهشتی سرشت، محسن (1380)، نقش علما در سیاست (از مشروطه تا انقراض قاجار)، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.

- تربتی، سروناز (1378)، تئوری توطئه، تهران، نشر لقمان.

- تقی زاده، حسن (1383)، لفظ مشروطه، مجموعه مقالات مشروطه خواهی ایرانیان، به کوشش ناصر تکمیل همایون، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

- تقی زاده، حسن (1379)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، به کوشش عزیزالله علیزاده، تهران، فردوس.

- تیلور، استن (1388)، علوم اجتماعی و انقلاب­ها، ترجمة‌علی مرشدی­زاد، تهران، دانشگاه شاهد.

- جعفریان، رسول (1384)، بست نشینی  مشروطه خواهان در سفارت انگلیس: بررسی تحولات یک ماهه تحصن مشروطه خواهان در سفارت انگلیس در جمادی الاولی  جمادی الثانی 1324 قمری، تهران، موسسه مظالعات تاریخ معاصر ایران، تهران.

- حائری، عبدالهادی (1381)، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران امیرکبیر.

- دولت آبادی، یحیی (1362)، حیات یحیی، تهران، عطار و فردوسی.

- روشه، گی (1376)، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، تهران، نشر نی.

- زرگری­نژاد، غلامحسین (1374)، رسائل مشروطیت (18 رساله و لایحه در بارۀ مشروطیت)، تهران، کویر.

- ساسانی، خان ملک (1354)، دست پنهان سیاست انگلیس در ایران، تهران، بایک.

- شاکری، خسرو (1384)، پیشینه­های اقتصادی – اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی، تهران، اختران.

- طالبان، محمدرضا (1393)، روش­شناسی مطالعات انقلاب با تأکید بر انقلاب اسلامی ایران، تهران، پژوهشکده امام خمینی.

- فشاهی، محمد رضا (1360)، تکوین سرمایه داری در ایران (1796- 1905)، تهران، گوتنبرگ.

- کاتوزیان، محمدعلی (1391)، ایرانیان دورۀ باستان تا دورۀ معاصر، ترجمۀ حسن شهیدی، تهران، مرکز.

- کاتوزیان، محمدعلی (1380)، تضاد دولت و ملت: نظریه تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نی.

- کاتوزیان، محمدعلی (1371)، کاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسلۀ پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، مرکز.

- کاتوزیان، محمدعلی (1388)، استبداد، دموکراسی و نهضت ملی، تهران، مرکز.

- کاتوزیان، محمدعلی (1372)، مصدق و نبرد قدرت، ترجمۀ احمد تدین، تهران، رسا.

- کاتوزیان، محمدعلی (1390)، ایران جامعۀ کوتاه مدت و سه مقالۀ دیگر، ترجمۀ عبدالله کوثری، تهران، نی.

- کاتوزیان، محمدعلی (1379)، دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز.

- کدیور، محسن (1384)، اندیشه سیاسی آخوند خراسانی (مجموعه مقالات همایش بررسی مبانی فکری و اجتماعی مشروطیت ایران: بزرگداشت آیت الله آخوند محمد کاظم خراسانی)، تهران، دانشگاه تهران.

- کدیور، محسن (1376)، نظریه های دولت در فقه شیعه، تهران، نشر نی.

- کسروی، احمد (1376)، قیام شیخ محمد خیابانی، ویرایش و مقدمه محمدعلی همایون کاتوزیان، تهران، مرکز.

- کسروی، احمد (1385)، تاریخ مشروطه ایران، تهران، انتشارات میلاد، چاپ اول.

- کوهن، استنفورد (1393)، تئوری­های انقلاب، ترجمة علیرضا طیب، تهران، قومس.

- گلدستون، جک (1393)، مطالعاتی نظری، تطبیقی و تاریخی در باب انقلاب­ها، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، تهران، کویر.

- مشیرزاده، حمیرا (1377)، نگرشی اجمالی به نظریه­های انقلاب در علوم اجتماعی، مجله راهبرد، شماره 9.

- ملک زاده، مهدی (1371)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، علمی.

- منوچهری، عباس (1380)، نظریه­های انقلاب، تهران، سمت.