روش و بینش تاریخ‌نگاری گریگور یقیکیان در کتاب شوروی و جنبش ‌‌جنگل

نوع مقاله: علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ پژوهشکدۀ گیلان‌شناسی دانشگاه گیلان

چکیده

اغلب گزارش‌هایی که مجاهدان ‌‌جنگلی یا شاهدان این جنبش‌‌ نوشته‌اند، از نظر نگرش و بینش به‌گونه‌ای در دسته‌بندی‌های موافق یا مخالف جنبش جنگل قرار دارند؛ درحالی‌که یقیکیان با وجود ارائۀ گزارشی دقیق و سنجیده مانند ناظری بیرونی حوادث جنبش ‌‌جنگل را روایت می‌کند. تمرکز نوشته‌های یقیکیان بر جمهوری شورایی گیلان است. وی اغلب با دقت و بدون جانب‌داری خاصی، وقایع و حوادث جنبش‌‌ جنگل را با روشی علمی بیان می‌کند. بااین‌حال نشانه‌هایی آشکار از جانب‌داری به نفع انگلستان و سرزنش عثمانی و دولت‌های محور در نوشته‌های او دیده می‌شود. پرسش نوشتار این است: از منظر بینش و روش تاریخ‌نگاری، یقیکیان چه رویکردی به وقایع تاریخی جنبش‌‌ جنگل داشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد یقیکیان به جهت ارتباط با طیف‌‌‌‌های گوناگون جنبش‌‌ جنگل و دسترسی به اسناد و مدارک سرّی تا اندازه‌ای توانسته نسبت‌به سایر راویان جنبش‌‌ جنگل گزارش‌های مستندی از این واقعه ارائه دهد. پژوهش حاضر با استفاده از روش کتابخانه‌ای و با تکیه ‌بر کتاب شوروی و جنبش‌‌ جنگل و سایر آثار یقیکیان در این زمینه به شیوۀ تحلیلی‌انتقادی در روش تاریخ‌نگاری صورت گرفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Gregory Yeghikian’s Historiographical Method and Standpoint in the Soviet Union and Jangal (Jungle) Movement

نویسنده [English]

  • Abbas Panahi
Associate Professor, Guilan Study Institute, University Of Guilan, Rasht-Iran
چکیده [English]

According to methods and standpoints, most accounts written by Jangali worriers or eyewitnesses to this movement are categorized as those supporting or rejecting the movement. Yeghikian, however, gives a narrative, both accurate and informed, of the movement from a bird’s eye view. He emphasizes the Soviet Union of Guilan and chronicles the movement. He employing a scientific method that is both rigorous and disinterested. However, there are overt signs of tilting towards the British and criticizing the Ottomans and Axis powers in his book. The research question is: What is Yeghikian’s approach to the historical development of the movement from the perspective of historiographical method and standpoint? The findings indicate that the account he provides is more documented than those presented by other historians. This stems from his association with a diverse range of warriors involved in the movement and having access to confidential documents. The desk method is employed in the study. The analytical-critical approach in historiography is applied to The Soviet Union and Jangal (Jungle) Movement and other works by Yeghikian revolving around this topic.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Method
  • Outlook
  • Historiography
  • Jangal (Jungle) Movement
  • Guilan
  • Yeghikian
کتاب‌شناخت
آدمیت، فریدون(1363) فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، تهران: انتشارات پیام.
آلیانی، شاهپور(1375) نهضت جنگل و معین‌الرعایا (حسن‌خان آلیانی)، با همکاری علی رفیعی جیردهی، تهران: میشا
استنفورد، مایکل(1382) درآمدی بر فلسفۀ تاریخ، مترجم: احمد گل‌‌محمدی، تهران: انتشارات نی.
بحرالعلوم قزوینی، سیدمحمد(1396) تاریخچه جنگلیان، به کوشش: مهدی نورمحمدی، تهران: نشر نامک.
بشری، محمد(1373) کتاب کادوس، تهران: انتشارات معلم.
بهار، محمدتقی(1357) تاریخ احزاب سیاسی ایران، جلد 1، تهران: کتاب جیبی.
مویسی پرسیتس، موسی(1379) بلشویک‌ها و نهضت جنگل، مترجم: حمید احمدی، تهران: شیرازه.
پناهی، عباس(1393)،«تأثیر قفقازی‌‌ها و سوسیال دمکرات‌‌ها بر مشروطه گیلان و آذربایجان»، مجموعه مقالات همایش مجاهدان تبریز(یکصدمین سالگرد درگذشت ستارخان سردار ملی)، به کوشش: عباس قدیمی قیداری، تبریز: انتشارات ستوده.
_______(1394) «تجزیه‌ و تحلیل تاریخ‌نگاری جنبش‌‌ جنگل»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش نهضت جنگل بر تحولات فکری و اجتماعی تاریخ معاصر، به کوشش: عباس پناهی، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.
_______(1396) مأخذشناسی تحلیلی توصیفی جنبش‌‌ جنگل، رشت: دانشگاه گیلان.
ترمیناسیان، آناهید(1371) انقلاب 1905 در قفقاز، مترجم: کاوه بیات، تهران: پروین.
حسن‌آبادی، ابوالفضل(1393) «جایگاه نهضت جنگل در تاریخ محلی گیلان»، مجموعه مقالات همایش ‌‌ملی نقش نهضت جنگل بر تحولات فکری و اجتماعی تاریخ معاصرایران، به کوشش: ‌‌عباس پناهی، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.
حسن‌زاده، اسماعیل(1388) «بینش و روش تاریخ‌نگاری عتبی»، فصلنامۀ علمی و پژوهشی تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری دانشگاه الزهراء، دورۀ جدید، سال 19، شمارۀ 3، پیاپی 80.
خسروپناه، محمدحسین(1395) «گریگور یقیکیان»؛ گزارشی در سوسیال دموکراسی ایران 1327-1289ه.ش، تهران: شیرازه.
دلیر، نیره(1394) «پیامدهای روابط میرزا کوچک‌خان جنگلی با کمونیست‌های شوروی»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش نهضت جنگل بر تحولات فکری و اجتماعی تاریخ معاصر، به کوشش: عباس پناهی، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.
دنسترویل، لایونل چارلز(1362) خاطرات ژنرال دنسترویل(سرکوبگر جنگل)، مترجم: حسین انصاری و علی دهباشی، تهران: فرزان.
رنجبر، محمود(1393) «فخرایی تاریخ‌نگار مشروطه گیلان»، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی مشروطه گیلان، به کوشش: عباس پناهی، رشت: نشر فرهنگ ایلیا.
رمضانی، بهنام(1397) کتاب‌شناسی توصیفی نهضت جنگل، رشت: نشر فرهنگ ایلیا.
رواسانی، شاپور(1366) نهضت میرزا کوچک خان و اولین جمهوری شورایی در ایران، تهران: انتشارات شمع.
سپانلو، محمدعلی(1387) نویسندگان پیشرو ایران، تهران: انتشارات نگاه.
سرتیپ‌پور، جهانگیر(1397) «یادداشت‌های شادروان جهانگیر سرتیپ‌پور»، دوماهنامۀ فرهنگی، هنری و پژوهشی گیله‌وا، سال26، شمارۀ 150، اسفند- اردیبهشت.
سلطان‌زاده، آوتیس(1383) انکشاف اقتصادی ایران و امپریالیسم انگلستان، مترجم: ف.کوشا، تهران: نشر مازیار.
سلطانیان، ابوطالب(1393) «نگاهی انتقادی به مهم‌ترین منابع و مأخذ جنبش‌‌ جنگل»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش نهضت جنگل بر تحولات فکری و اجتماعی تاریخ معاصر ایران، به کوشش: دکتر عباس پناهی، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان
شاکری، خسرو( 1384) پیشینه‌های اقتصادی-اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال دموکراسی، تهران: اختران.
________(1386) میلاد زخم، مترجم: شهریار شاکری، تهران: اختران.
شهرستانی، نعمت‌الله(1391) گائوک (افسر آلمانی در ارتش نهضت جنگل)، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.
صبوری دیلمی، محمد حسین(1394) نگاهی از درون به انقلاب مسلحانه جنگل، به کوشش: افشین پرتو، رشت: فرهنگ ایلیا.
صدرهاشمی، محمد (1363) تاریخ جراید و مجلات ایران، جلد اول، اصفهان: کمال.
طالبی، فرامرز (1385) ارمنیان گیلان، رشت: نشر فرهنگ ایلیا.
طباطبایی، محیط(1366) تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، [بی‌جا]: بعثت.
عمواوغلی،حیدرخان(1398) خاطرات حیدرخان عمواوغلی، به کوشش: ناصرالدین حسن‌زاده،تهران: نشر نامک.
عظیمی دوبخشری، ناصر(1394) روایتی نو از جنبش و انقلاب جنگل، تهران: انتشارات ژرف.
فخرایی، ابراهیم(1354) سردار جنگل، تهران: انتشارات جاویدان.
_________(1355) گیلان در گذرگاه زمان، تهران: انتشارات جاویدان.
_________(1357) گیلان در جنبش مشروطیت، تهران: فراکلین.
کسمایی، احمد (1382) یادداشت‌های احمد کسمایی از نهضت جنگل، گردآوری و تصحیح: منوچهر هدایتی، رشت: کتیبه گیل.
گنیس، ولادیمیر (1385) بلشویک‌ها در گیلان، مترجم: جعفر مهرداد، رشت: نشر فرهنگ ایلیا.
گیلک، محمدعلی(1371) تاریخ انقلاب جنگل، رشت: گیلکان.
مانوکیان، آرپی(1383) کتاب حزب داشناک و جریان نهضت مشروطه، تهران: رامرنگ.
مکی، حسین(1363) تاریخ بیست‌سالۀ ایران، جلد 1، تهران: ناشر.
ملک‌زاده، مهدی(1363) تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: علمی.
واساکونی، و (1397) «یک سال در گیلان» (تحولات سیاسی سال 1919)، مترجم: روبرت واهانیان و مسعود حقانی، دوماهنامه فرهنگی، هنری و پژوهشی گیله‌وا، سال بیست و هفتم، شماره 152، مرداد- شهریور.
هویان، آندرانیک(1380) ارمنیان ایران، تهران: انتشارات مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها با همکاری انتشارات هرمس.
یقیکیان، گریگور(1363) شوروی و جنبش‌‌ جنگل، به کوشش: برزویه دهگان، تهران: انتشارات نوین.
_________(1322) ایران کنونی، شمارۀ ۲۹ سال9.

List of sources with English handwriting
-         Ādamīat, Fereydūn (1363 Š.), Fikr-e Demokrāsī-ye Eĵtemā‘ī dar Nihżat-e Mašrūtīat-e Īrān, Tehran: Entišārāt-e Payām. [In Persian]
-         Ālīānī, Šāhpūr (1375 Š.), Nihżat-e ĵangal va Mo’ī al-Ruāyā (Ḥasan ḵān Ālīānī), with PTR Ālī Rafī‘ī ĵīrdahī, Tehran: Mīšā. [In Persian]
-         ‘Amū Oḡlī, Ḥiydar ḵān (1398 Š.), ḵātirāt-e Ḥiydar ḵān ‘Amū Oḡlī, Edited by Nāṣir al-Din Ḥasanzada, Tehran: Nāmak. [In Persian]
-         ‘Aẓīmī Dobaḵšarī, Nāṣir (1394 Š.), Rivāyatī No az ĵonbiš va Enqilāb-e ĵangal, Tehran: Žarf. [In Persian]
-         Bahār, Moḥammad Taqī (1357 Š.), Tārīḵ-e Aḥzāb-e Sīāsīye Īrān, Vol. 1, Tehran: Kitāb-e ĵībī. [In Persian]
-         Baḥr al-‘Olūm Qazvīnī, Sayyed Moḥammad (1396 Š.), Tārīḵča  ĵangalīān, Edited by Mahdī Nūrmoḥammadī, Tehran: Nāmak. [In Persian]
-         Bašri, Moḥammad (1371 Š.), Kitāba Kādūs, Tehran: Mo‘alim.
-         Dalīr, Nayira (1394 Š.), “Payāmadhā-ye Ravābit-e Mīrzā Kūčak ḵān-e ĵangalī bā Komonīsthā-ye Šoravī”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Hamāyiš-e Millī-e Naqši Nihżati ĵangal bar Taḥavolāt-e Fikrī va Eĵtimā ‘īye Tārīḵ-e Mo‘āṣir, Edited by ‘Abbās Panāhī, Rašt: Entišārāt-e Dānišgāh-e Gīlān. [In Persian]
-         Faḵrāīī, Ebrāhīm (1355 Š.), Gīlān dar Goḏargāh-e Zamān, Tehran: ĵāvīdān. [In Persian]
-         Faḵrāīī, Ebrāhīm (1357 Š.), Gīlān dar ĵonbiši Mašrūtīat, Tehran: Franklin. [In Persian]
-         Faḵrāīī, Ebrāhīm (1354 Š.), Sardār-e ĵangal, Tehran: ĵavīdan. [In Persian]
-         Gīlak, Moḥammad ‘Alī (1371 Š.), Tārīk-e Enqilāb-e ĵangal, Rašt: Gīlakān. [In Persian]
-         Ḥasanābādī, Abulfażl (1393 Š.), “ĵāygāhi Nihżati ĵangal dar Tārīḵ-e Maḥallī-e Gīlān”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Hamāyiš-e Millī-e Naqši Nihżati ĵangal bar Taḥavolāt-e Fikrī va Eĵtimā ‘īye Tārīḵ-e Mo‘āṣir, Edited by ‘Abbās Panāhī, Rašt: Entišārāt-e Dānišgāh-e Gīlān. [In Persian]
-         Ḥasanzada, Esmā‘īl (1388 Š.), “Bīniš va Raviš-e Tārīḵnigārī ‘Otbī”, Faslnama ‘Elmī va Pejūhešī Tārīḵnigarī va Tārīḵnigārī Dānišgāh-e Al-Zahrā, 19, no. 3 (80). [In Persian]
-         Kasmāīī, Aḥmad (1382 Š,), Yāddāšthā-ye Aḥmad Kasmāīī az Nihżat-e ĵangal, Edited by Manūčihr Hidāyatī, Rašt: Katība Gīl. [In Persian]
-         ḵosropanāh, Moḥammad Ḥossien (1395 Š.), Qerīqūr Yeqīkīān: Gozārišī dar Sosīāl Dimokrāsīye Īrān 1289-1327 Š., Tehran: Šīraza. [In Persian]
-         Makkī, Ḥossein (1363 Š.), Tārīḵ-e Bīst Sāla-ye Īrān, Vol. 1, Tehran: Nāšir. [In Persian]
-         Malikzada, Mahdī (1363 Š.), Tārīḵ-e Enqelāb-e Yeqīkīān, Qerīqūr tīat-e Īrān, Tehran: ‘Elmī. [In Persian]
-         Mānūkīān, Ārpī (1383 Š.), Kitāb-e Ḥizb-e Dāšnāk va ĵaryān-e Nihżat-e Mašrūta, Tehran: Tāmrang. [In Persian]
-         Panāhī, ‘Abbās (1396 Š.), Maḵaḏšināsī-ye Taḥlīlī Toṣīfī-ye ĵonbiši ĵangal, Rašt: Danišgāha Gīlān. [In Persian]
-         Panāhī, ‘Abbās (1394 Š.),Taĵzīya va Taḥlīl-e Tārḵnegārī-ye ĵonbiši ĵangal”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Hamāyiš-e Millī-e Naqši Nihżati ĵangal bar Taḥavolāt-e Fikrī va Eĵtimā ‘īye Tārīḵ-e Mo‘āṣir, Edited by ‘Abbās Panāhī, Rašt: Entisšārāt-e Dānišgāh-e Gīlān. [In Persian]
-         Panāhī, ‘Abbās (1393 Š.), “Taṯīr-e Qafqāzī-hā va Sosīāl Domokrāthā bar Mašrūṭa-ye Gīlān va Āḏarbāiĵan”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Hamāyiš-e Moĵāhidān-e Tabrīz, Edited by ‘Abbas Qadīmī Qidārī, Tabrīz: Sotūda. [In Persian]
-         Ramażānī, Bihnām (1397 Š.), Kitābšināsī Toṣīfī-ye Nihżat-e ĵangal, Rašt: Našr-e Farhang-e Īlīyā. [In Persian]
-         Ranĵbar, Maḥmūd (1393 Š.), “Faḵrāīī Tārīḵnigār-e Mašrūta-ye Īrān”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Naḵost Hamāyiš-e Millī-e Mašrūta-ye Gīlān, Edited by Abbās Panāhī, Rašt: Našr-e Farhang-e Īlīyā. [In Persian]
-         Ravāsānī, Sāpūr (1366 Š.), Nihżat-e Mīrzā Kūčak ḵān va Avvalīn ĵomhūrī-ye Šorāīī dar Īrān, Tehran: Šam‘a. [In Persian]
-         Sartīppūr, ĵahāngīr (1397 Š.), “Yāddāšthā-ye Šādravān ĵahāngīr Sartīppūr”, Gīlavā, 26, No, 150, (Esfand- Ordībihīšt). [In Persian]
-         Sipānlū, Moḥammad ‘Alī (1387 Š.), Nivīsandigān-e Pīšru-e Īrān, Tehran: Nigāh. [In Persian]
-         Soltānīān, Ābūṭālib (1393 Š.), “Nigāhī Entiqādī ba Mohimtarīn Manābi‘ va Maāḵiḏ-e ĵonbiš-e ĵangal”, Maĵmū‘a Maqālāt-e Hamāyiš-e Millī-e Naqši Nihżati ĵangal bar Taḥavolāt-e Fikrī va Eĵtimā ‘īye Tārīḵ-e Mo‘āṣir, Edited by ‘Abbās Panāhī, Rašt: Enti s ar at-e Dānišgāh-e Gīlān. [In Persian]
-         Soltānzada, Avetis (1383), Enkišāf-e Eqtiṣādī-ye Īrān va Ampirīālīsm-e Engilistān, Translated by F. Kūšā, Tehran: Našr-e Māzīār. [In Persian]
-         Šahristānī, Nimat allāh (1391 Š.), Gāok (Afsa-e ālmānī dar Artiš-e Nihżat-e ĵangal), Rašt: Entišārāt-e Dānišgāh-e Gīlān. [In Persian]
-         Šākirī, ḵosro (1384 Š.), Pīšīna-hā-ye Eqtṣādī-Eĵtimā‘ī-ye ĵonbiš-e Mašrūṭīāt va Enkišāf-e Sosīāl Dimokrāsī, Tehran: Aḵtarān. [In Persian]
-         Ṣabūrī Dailamī, Moḥammad Ḥossein (1394 Š.), Nigāhī az Darūn bi Enqilāb-e Mosalahāni-ye ĵangal, Edited by Afšīn Parto, Rašt: Našr-e Farhang-e Īlīyā. [In Persian]
-         Ṣadr Hāšimī, Moḥammad (1363 Š.), Tārīḵ-e ĵarāyid va Maĵalāt-e Īrān, Vol. 1, Isfahan: Kamāl. [In Persian]
-         Ṭālibī, Farāmarz (1385 Š.), Armanīān-e Gīlān, Rašt: Našr-e Farhang-e Īlīyā. [In Persian]
-         Ṭabāṭabāīī, Mohīṭ (1366 Š.), Tārīḵ-e Taḥlīlī-ye Maṭbūāt-e Īrān, Bi‘ṯat. [In Persian]
-         Vāsākūnī, V. (1397 Š.), “Yik Sāl dar Gīlān, Taḥavolāt-e Sīāsī-ye Sāl-e 1919”, translated by Robert Vāhānīān & Mas‘ūd Ḥaqānī, Gilava, 27, No. 152 , Mordād, ahrīvar. [In Persian]
-         Hovīan, Andrānīk (1380 Š.), Armanīān-e Īrān, Tehran: Entišārāt-e Markaz-e Goftigūye Tamadonhā & Hermes. [In Persian]
-         Yeqīkīān, Qerīqūr (1322 Š.), Īrān-e Konūnī, No. 29, 9. [In Persian]
-         Yeqīkīān, Qerīqūr (1363 Š.), Šoravī va ĵonbiš-e ĵangal, Edited by Borzūye Dihgān, Tehran: Novīn. [In Persian]
 
 References in English and French
-         Cosroe, Chaqeri (1995), The Soviet Socialist Republic of Iran, 1920-1921: Birth of the Trauma (Series in Russian and East European Studies), Universit of Pittsburg Press.
-         Dunsterville, Lionel Charles (1920), Adventures of Dunsterforce, London.
-         Genis, V. L. (1999), “Les bolcheviks au Guilan: La chute du gouvernement de Koutchek Khan (juin-juillet 1920)”, Cahiers du monde russe 40/3.
-         Stanford, Michael (1998), An Introduction to the Philosophy of History, UK: John Wiley and Sons.
-         Ter Minassian, Anahid (1989), The Revolution of 1905 in Transcaucasian, Armenian Review.
-         Persits, Moisei Aronovich (1999), A Shamefaced intervention: the soviet intervention in Iran 1920 -1921, Moscow: Russian Center for Strategic Research and International Studies.