نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 استاد گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 استاد گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

تاریخ‌نگاری علمی که پس از تحولات روش‌شناسی و پیشرفت‌های حوزۀ نظری تاریخ، از غرب آغاز شد، بینش ‌و روش مورخان را ارتقا داد و اصول تازه‌ای برای تاریخ‌پژوهشی بنیان نهاد. مورخان معاصر ایرانی نیز با الهام از این پیشرفت‌ها، آثاری با چهارچوب‌های جدید علمی پدید آوردند، ازجمله سیدجعفر شهیدی، با وجود خاستگاهی حوزوی و سنتی توانست از دستاوردهای جدید علم تاریخ در حوزه‌های پژوهشی تاریخ اسلام و تاریخ زندگانی امامان‌‌ شیعه(ع) بهره گیرد. مسئلۀ محوری پژوهش حاضر بررسی و تبیین اصول تاریخ‌پژوهی در آثار این مورخ برای پاسخ به این پرسش است که مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری شهیدی چیست و آیا می‌توان آنها را روشمند و علمی دانست. به‌ نظر، شهیدی در مقام مورخی مسلمان و شیعۀ معتقد متأثر از تغییرات ‌اجتماعی و برای پاسخ به‌ دغدغه‌های شخصی و نیازهای عصری، درصدد بوده ضمن قرائتی تازه از تاریخ‌ اسلام، از حیات پیشوایان دینی نیز به‌‌منزلۀ الگوهایی انسانی ‌و‌ اخلاقی، تصویری تاریخی و به‌ دور از شوائب، اوهام و زوائد ارائه کند؛ این کوشش‌ها با هدف تقویت و ترویج دین و اخلاق، به‌نوعی «تاریخ‌نگاری دینی» منجر شده است. تاریخ‌نگاری این مورخ واجد مؤلفه‌های‌ روش‌شناسی مهمی همچون جرح‌وتعدیل علمی و انتقادی روایت‌ها، تلاش برای تبیین‌ تاریخی و روشمند برخی انگاره‌های عقیدتی، بهره‌گیری نسبی از رویکردها و مبانی سایر علوم برای ارائۀ تحلیل‌های‌ جامع و نقد آرا برخی نویسندگان مسلمان ‌و مستشرقان است. شهیدی به‌عنوان مورخی‌‌ ادیب تلاش‌ کرده است اصول پیش‌گفته را به‌صورت علمی و روشمند، با ادبیاتی گویا و مبتنی بر گفت‌‌و‌‌شنودِ پرسش‌محورانه با سوژه‌های تاریخی به‌ کار بندد، گرچه ‌در موضوعاتی نیز از توصیفات سنتی فراتر نرفته‌ و بینشی متکی‌ بر ستون ‌شریعت و تحت‌تأثیر انگاره‌های ‌عقیدتی دارد، با این‌ ‌وصف شاید بتوان او را تاریخ‌نگاری «نوسنت‌گرا» به شمار آورد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Explaining the Methodological Components in Seyed Jafar Shahidi Religious Historiography

نویسندگان [English]

  • Yaghoub Panahi 1
  • Asghar Montazeralghaem 2
  • Mohammad Ali Chelongar 3

1 PhD student of History of Islam, University of Isfahan, Isfahan, Iran

2 Professor of History, University of Isfahan, Isfahan, Iran

3 Professor of History, University of Isfahan, Isfahan, Iran

چکیده [English]

Beginning in the West after the development of methodology and theoretical results in history, scientific historiography promoted the insights and methods of historians. It established new principles for the history of research. Inspired by these developments, contemporary Iranian historians also created new scientific frameworks, including Seyed Jafar Shahidi. Despite his theological and traditional origins, he benefited from the recent achievements of history in the fields of research on Islamic history and the life history of Shiite Imams. The present study mainly aims to study and explain the principles of historiography in Shahidi’s works to find the components of his historiography and answer whether they can be considered methodological and scientific. As a Muslim and Shiite historiographer, Shahidi believes to be influenced by social changes and responding to personal concerns and modern needs. Away from clutter, delusions, and excesses, these efforts have led to a kind of “religious historiography” aimed at strengthening and promoting religion and morality. Shahidi’s historiography has important methodological components such as the scientific and critical modification of narratives, the attempt to historically and methodologically explain some ideological ideas, the relative use of approaches and foundations of other sciences to provide comprehensive analysis and critique of the views of some Muslim or Orientalist writers. Shahidi tried to apply the aforementioned principles scientifically and methodologically as a literary historiographer, with expressive literature based on interrogative dialogue with historical subjects. However, in some respects, he does not go beyond traditional descriptions and has a strong religious influence; he may be considered a “neocentrist” historiographer.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Seyed Jafar Shahidi
  • Methodology
  • religious historiography
  • theology and history
  • neo-traditionalist
احمدی، بابک(1387) رساله‌ای در تاریخ، تهران: مرکز.
استنفورد، مایکل(1384) درآمدی بر فلسفۀ تاریخ، ترجمۀ احمد گل‌محمدی، تهران: نشر نی.
استنفورد، مایکل(1386) درآمدی بر تاریخ‌پژوهی، ترجمۀ مسعود صادقی، تهران: سمت و دانشگاه امام‌صادق(ع).
اسماعیل، محمود(1388) نقد تاریخ‌پژوهی اسلامی، ترجمۀ حجت‌الله جودکی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
اسماعیلی، حبیب‌الله؛ قادری، منیر(1392) جستارهایی در تاریخ و تاریخ‌نگاری؛ جلد2، مجموعه مقالات و گفت‌وگوهای کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، تهران: خانۀ کتاب.
اشپولر برتولد؛ بازورث، کلیفورد ادموند و... (1388) تاریخ‌نگاری در ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: گستره.
ایرگس، گئورگ(1396) تاریخ‌نگاری در قرن بیستم از عینیت علمی تا چالش پسامدرن، محمدابراهیم باسط، تهران: سمت.
آقاجری، سیدهاشم؛ حاتمی، امیرحسین (‌1393) «روش اسنادی وگذار از آن در تاریخ‌نگاری‌اسلامی»، تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، شمارۀ 98، صص 31-5
آقاجری، سید‌هاشم(1396) جزوۀ درس تاریخ‌نگاری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
آیینه‌وند، صادق(‌1387) علم تاریخ در گسترۀ جهان اسلام، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات‌ فرهنگی.
بایلین، برنارد(1389) تاریخ‌آموزی و تاریخ‌نگاری، ترجمۀ مرتضی نورائی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ‌اسلام.
برک، پیتر(1394) تاریخ و نظریۀ اجتماعی، ترجمۀ حسینعلی نوذری، تهران: طرح نقد.
بلک، جرمی؛ مک‌رایلد، دونالد (1389) مطالعۀ تاریخ، ترجمۀ محمدتقی ایمان‌پور مشهد: دانشگاه فردوسی.
بنت‌الشاطی، عایشه ‌عبدالرحمن(1332) شیرزن‌کربلا، ترجمۀ جعفر شهیدی، تهران: حافظ.
پاتوکچا، یان(1393) سقراط، آگاهی از جهل، محمود عبادیان، تهران: هرمس.
پاکتچی، احمد(1391) «مدخل حدیث»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد20، تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
پاکتچی، احمد(1392) روش‌شناسی تاریخ، تهران: انتشارات دانشگاه امام‌صادق(ع).
جشنی، عبدالله معصومی(1389) قبیلۀ همدان و نقش آن در تاریخ اسلام و تشیع، قم: دلیل ما.
حسنی‌فر، عبدالرحمن (1397)«واکاوی تعاریف تاریخ سیاسی و ارائۀ چهارچوبی مفهومی و نظری»، جستارهای تاریخی پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 9 شمارۀ 1، صص108-87
حسین، طه(1363) انقلاب بزرگ، جعفر شهیدی و دیگران، تهران: مؤسسۀ علی‌اکبر علمی.
حضرتی، حسن(1393) روش پژوهش در تاریخ‌شناسی، تهران: پژوهشکدۀ امام‌خمینی و انقلاب ‌اسلامی.
حضرتی، حسن‌؛ زرگری‌نژاد، غلامحسین؛ آقاجری، سیدهاشم؛ حسنی، عطاء‌الله(1381) تأملاتی در علم تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، تهران: نقش جهان.
خراسانی، شرف‌الدین(1393) از سقراط تا ارسطو، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
خضر، عبدالعلیم‌ عبدالرحمن(1389) مسلمانان و نگارش تاریخ، ترجمۀ صادق عبادی، تهران: سمت.
الدوری، عبدالعزیز(1426) نشأه علم التاریخ عندالعرب، بیروت: مرکز دراسات العربیه.
رابینسون، چیس اف(1392) تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمۀ محسن الویری، تهران: سمت.
رضوی، سیدابوالفضل(1394) درآمدی بر تاریخ‌نگاری ایرانی‌اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
روزنتال، فرانتس(1365) تاریخ تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد: انتشارات آستان ‌قدس.
زریاب، عباس(بی‌تا) مورخان ایرانی در عهد اسلامی: بی‌جا.
زریاب، عباس(1368) بزم‌آورد، تهران: علمی و سخن.
زریاب، عباس(1387) فلسفۀ تاریخ، تهران: نشر هامون.
زرین‌کوب، عبدالحسین(1389) تاریخ در ترازو، تهران: امیرکبیر.
زینی‌وند، تورج(1391) «درآمدی بر روش‌شناختی دکتر شهیدی»، فصلنامۀ تاریخ اسلام، سال13، شمارۀ50، صص211-183
سالم، سیدعبدالعزیز(1961) التاریخ و المورخون العرب، بیروت: دارالنهضه‌العربیه.
ساماران، شارل با همکاری گروه مؤلفان(1389) روش‌های پژوهش در تاریخ، جلد 1و2، مشهد: پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس.
سجادی، سید‌صادق؛ عالم‌زاده، هادی (1386) تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: سمت.
سخاوی، محمدبن‌عبدالرحمان(1413) الاعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ، بیروت: دارالجیل.
شهیدی، سیدجعفر و دیگران، (1347) محمد خاتم پیامبران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
شهیدی، سیدجعفر(1324) مهدویت در اسلام، بروجرد: سعادت.
شهیدی، سیدجعفر(1327)جنایات و تاریخ (سه جلد در یک مجلد)، تهران: حافظ.
شهیدی، سیدجعفر (1360) آوارۀ ‌بیابان ‌ربذه، تهران: نهضت‌ زنان ‌مسلمان.
شهیدی، سیدجعفر (1372) از دیروز تا امروز، تهران: قطره.
شهیدی، سیدجعفر(1384) زندگانی امام‌صادق،جعفربن‌محمد(ع)، تهران: دفتر نشر فرهنگ‌ اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر(1385) پس از پنجاه سال تحلیلی تازه پیرامون قیام حسین(ع)، تهران: دفتر نشر فرهنگ‌ اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر (1386) زندگانی فاطمه زهرا(س)، تهران: دفتر نشر فرهنگ‌ اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر (1387) علی از زبان علی(زندگانی امیرالمؤمنان(ع))، تهران: دفتر نشر فرهنگ ‌اسلامی.
شهیدی، سیدجعفر(1388) تاریخ تحلیلی اسلام(از آغاز تا نیمۀ نخست سدۀ چهارم)، تهران: علمی و فرهنگی و نشر دانشگاهی.
شهیدی، سیدجعفر (1389) زندگانی علی‌بن‌الحسین(ع)، تهران: دفتر نشر فرهنگ ‌اسلامی.
علوی‌پور، سیدمحسن؛ فاضلی، مجتبی(مترجم)(1395) گفتارهایی دربارۀ‌ تاریخ و همکاری‌های میان‌رشته‌ای، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ‌ اسلام.
عوادالمعروف، بشار(1385) «مظاهر التأثیر علم‌الحدیث فی علم التاریخ عندالمسلمین»، الاقلام، سال1، شمارۀ5، صص41-22
عوادالمعروف، بشار(1386) «اثرالحدیث فی نشأه التاریخ عندالمسلمین»، الاقلام، سال2، شمارۀ 9، صص 140-116.
فروغی، محمدعلی(1375) سیرحکمت در اروپا، تهران: نیلوفر.
فصیحی، سیمین(1390) «نسبت‌های تاریخ و ایدئولوژی»، مجلۀ ماه تاریخ و جغرافیا، شمارۀ 164، تهران: خانۀ کتاب.
فولادوند، عزت‌الله(1381) «خدا و انسان در تاریخ»، بخارا ، شماره‌های 25 و26،صص 23-14.
قائدان، اصغر(1376) «نقش نظام قبیله‌ای در تحولات سیاسی دوران پس از پیامبر»، کیهان فرهنگی، شمارۀ 133،صص68-64 ،
قنوات، عبدالرحیم(1385) «نقد وبررسی کتاب تاریخ تحلیلی اسلام»، فصلنامۀ نامۀ تاریخ‌پژوهان، شمارۀ8و9، صص 259-224.
قیم(1391) «نقش و عملکرد قبیلۀ عبدالقیس در روند تحولات سیاسی جهان‌ اسلام»، پژوهش‌نامۀ‌ تاریخ اسلام، شمارۀ 6 صص151-129
کاپلستون، فردریک چارلز(1388) تاریخ فلسفه، جلد 1، سیدجلال‌الدین مجتبوی، تهران: علمی‌فرهنگی.
کار، ‌ای اچ(1378) تاریخ چیست، حسن کامشاد، تهران: خوارزمی.
کالینگوود، رابین جورج(1385) مفهوم کلی تاریخ، علی‌اکبر مهدویان، تهران: اختران.
گل‌محمدی، احمد(1389) «بازتعریف تاریخ سیاسی؛ پیشنهادی برای ساماندهی تاریخ سیاسی پژوهشی»، تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، سال 20، شمارۀ 5، صص128-107
گل‌محمدی، احمد(1395) تاریخ سیاسی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
گیب، هامیلتون؛ لویس، برنارد؛  فرای، ریچارد و... (1394) تاریخ‌نگاری در اسلام، یعقوب آژند، تهران: گستره.
لمون، مایکل( 1394)، فلسفۀ تاریخ، ترجمۀ محمدحسین وقار، تهران: اطلاعات.
مانزلو، آلن(1394) واساخت تاریخ، مجید مرادی‌سده، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ‌اسلام
محمدی، رمضان(1394) «قبیلۀ کنده و نقش آن در مهمترین رویدادهای عصر جاهلی و اسلام»، مجلۀ تاریخ اسلام، شمارۀ63. صص149-109
محمدی، رمضان(1397) سیر تطور و تحول اخبار سیره، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مصطفی، شاکر(1978) التاریخ العربی و المورخون، بیروت: دارالعلم‌ للملایین.
مفتخری، حسین(1390) مبانی علم تاریخ، تهران: سمت.
مگی، برایان(1385) فلاسفۀ بزرگ، عزت‌الله فولادوند، تهران: خوارزمی.
مگی، برایان(1389) سرگذشت فسلفه، حسن کامشاد، تهران: نی.
ملایی‌توانی، علیرضا(1395) درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ، تهران: نی.
منتظرالقائم، اصغر؛ سعیدیان جزی، مریم (1399) ) قبیلۀ نخع در تاریخ اسلام و تشیع (تا پایان قرن سوم)، تهران: پژوهشگاه ‌علوم ‌و‌ فرهنگ‌ اسلامی.
میراث ماندگار(1369) نشستی با اندیشمندی فرزانه جعفر شهیدی، شمارۀ 1، صص12-3
میرجعفری، مرتضی؛ الویری، محسن؛ نورایی، مرتضی(1388) روش پژوهش در تاریخ، تهران: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و اندیشۀ ‌اسلامی.
میردال، گونار(1382) عینیت در پژوهش‌های اجتماعی، مجید روشنگر، تهران: مروراید.
نیل‌ساز، نصرت؛ سیدعلی آقایی (1387) «مدخل حدیث»، دانشنامۀ جهان اسلامجلد 12، تهران: کتاب مرجع.
وطن‌دوست، کبری(1395) مؤلفه‌های تاریخ‌نگاری سیدجعفر شهیدی، پایان‌نامۀ دانشگاه ‌تهران.
هامفریز، آراستیفن(1396) چهارچوبی برای پژوهش در تاریخ اسلام، جواد مرشدلو، تهران: پژوهشکدۀ ‌تاریخ ‌اسلام.
هیوز وارینگتن، مارنی(1386) پنجاه متفکر کلیدی در زمینۀ تاریخ، محمدرضا بدیعی، تهران: امیرکبیر.
یاسپرس، کارل(1389) سقراط، ترجمۀ محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی.
یاسمی، رشید(1392) آیین نگارش تاریخ، تهران: اساطیر.
یکه‌کار، شیرین؛ طباطبایی، محمدهادی (1387) سیدجعفرشهیدی، تهران: سازمان‌ فرهنگی ‌هنری ‌شهرداری.
 
 
List of sources with English handwriting
Aḥmadī, Bābak, 1387, Treatise on History, Tehrān: Markaz
ʻAlavīpoūr and Fāżelī, 1395, Seyed Moḥsen and Moǰtabā, Discourses on History and Interdisciplinary research, Tehrān: Research Institute for Islamic History
Al-Doūrī, ʻAbdol ʻAzīz, 1426, Našāh ʻElm al-Taʼrīḵ ʻEnd Al-ʻArab, Beirut: Markaz-e Derasāt al-ʻArabīya.
Āqāǰarī, Seyed Hāšem et al., 1393, Tradition Method And Transition From It In Islamic Historiography, historical perspective & historiography, Vol. 98
Āqāǰarī, Seyed Hāšem, 1396, Historiography textbook, Tehrān: Tarbīyat Modarres University
Āʼynehvand, Ṣādeq, 1387, Science of  History in  the Islamic Civilization, Tehrān: Institute for Humanities and Cultural Studies.
Bailyn, Bernard, 1389, On the teaching and writing of history : responses to a series of questions, Translated by Morteżā Nouraei, Tehrān: Research center for Islamic History.
Binet al-šātī, ʻĀyeša ʻAbd al-Raḥmān, 1332, ǰaʻfar Šahīdī, Šīrzan-e Karbalā, Tehrān: Ḥāfeẓ
Black, Jeremy et al., 1389, Study of  History, Translated by Moḥammad Taqī Imānpoūr Mashhad: Ferdowsi University
Burke, Peter, 1394, History and social theory, Translated by Ḥosseīn ʻAlī Noẕarī, Tehrān: Ṭarḥ-e Naqd
Collingwood, Robin George, 1385, The General Concept of History, ʻAlīAkbar Mahdavīyān, Tehrān: Aḵtarān
Copleston, Frederick Charles, 1388, A History of Philosophy, Vol. 1, Seyed ǰalāloddīn Moǰtabā, Tehran: Cultural Science
Edward Hallett Carr, 1378, What is history, Ḥassan Kāmšād, Tehrān: ḵārazmī.
Encyclopedia of the World of Islam, 1387, Volume 12, "Hadith Entry" Tehrān: Ketāb-e Marǰaʻ.
Esmāʻīl, Maḥmūd, 1388, Critique of Islamic Historiography, Translated by Ḥoǰǰatollāh Jodakī, Tehrān: Research center for Islamic History.
Esmāʻīlī, Ḥabībollāh et al., 1392, Essays in History and Historiography, Tehrān: ḵāne Ketāb
Faṣṣīḥī, Sīmīn, 2011, "The relations of History and Ideology", "Journal of the Month of History and Geography", No. 164, Tehrān: ḵān-e
Foolādvand, ʻEzatollāh, 1381, "God and Man in History", Nos. 25 and 26 of Tehran: "Boḵārā"
Foroūqī, Moḥammad ʻAlī, 1375, Seīr-e  Ḥekmat dar Europe, Tehrān: Niloūfar
Gibb, H. et al., 1394, Historiography in Islam, Yaqoūb Āžand, Tehrān: Gostareh
Golmoḥammadī, Aḥmad, 1389, " Redefining Political History", Historical Perspective & Historiography, 20th Year, No. 5
Golmoḥammadī, Aḥmad, 1395, Political History, Tehran: Research Institute for Islamic History.
Ḥassanīfar, ʻAbdolraḥmān, "Analysis of Definitions of  Political History and Presenting a Conceptual and Theoretical Framework" Historical Researches of the Institute of Humanities and Cultural Studies, Year 9, Issue 1, 1397
Ḥażratī, Ḥassan et al, 1381, Reflections on Islamic History and Historiography, "Conversation with Āqāǰarī and ..." Tehrān: Naqš-e ǰahān.
Ḥażratī, Ḥassan, 1393, the Method of Research in historiology, Tehrān: Research Institute of Imam ḵomeīnī and the Islamic Revolution
Ḥosseīn, Ṭāhā, 1984, The Great Revolution, Jafar Shahidi and others, Tehrān: ʻAlī Akbar Scientific Institute
Hughes-Warrington, Marnie, 1386, Fifty thinkers on history, Moḥammad Reżā Badīʻī, Tehrān: Amīrkabīr
Humphreys, R. Stephen, 1396, Islamic history : a framework for inquiry, ǰavād Moršedloū, Tehrān: Research Center for Islamic History
Iggers, Georg G, 2017, Historiography in the twentieth century : from scientific objectivity to the postmodern challenge, Translated by Moḥammad Ebrāhīm Bast, Tehrān: Samat
ʻIwād al-Maʻroūf, Bašār, 1385, "Maẓāhr al-Taʼṯīr ʻElm al-Ḥadīṯ  Fī ʻElm Taʻrīḵ ʻEnd al-Moslemīn ", "Al-Aqlām", Volume 1, Number 5
ʻIwād al-Maʻroūf, Bašār, 1386, "Aṯar-e Ḥadīṯ Fī Nešāh al- Taʻrīḵ ʻEnd al-Moslemīn", "Al-Aqlām", Volume 2, Number 9
ǰašnī, ʻAbdollāh Maʻsoūmī, 2010, Hamedan tribe and its role in the history of Islam and Shiism, Qom: Dalīl-e Mā
Jaspers, Karl, 1389, Sokrates, Moḥammad Ḥassan Lotfī, Tehran: ḵārazmī.
ḵeżr, ʻAbdol ʻAlīm ʻAbdol Raḥmān, 1389, Muslims and Writing of History, Ṣādeq ʻEbādī, Tehrān: Samat
ḵorāsānī, Šarafoddīn, 1393, From Socrates to Aristotle, Tehrān: Šahīd Beheštī University
Lemon, Michael,1394, Philosophy of history : a guide for students, Translated by Moḥammad Ḥosseīn Vaqār, Tehrān: Eṭelāʻāt.
Magee, Bryan, 1385, The great philosophers: an introduction to western philosophy, ʻEzatollāh Foolādvand, Tehrān: ḵārazmī.
Magee, Bryan, 1389, The story of philosophy, Ḥassan Kāmšād, Tehrān: Ney
Mīrāṯ-e Māndegār, 1369, Nešastī ba Andīšmandī Farzāne Jaʻfar Šahīdī, No. 1
Mirdal, Gunar, 1382, Objectivity in Social Research, Maǰīd Rošangar, Tehrān: Morvārīd.
Mīrǰaʻfarī, Morteżā et al., 1388, Research Method in History, Tehrān: Islamic Sciences and Culture Academy.
Moftaḵarī, Ḥosseīn, 1390, Mabānīye ʻElm-e Tārīḵ, Tehrān: Samt.
Moḥammadī, Ramażān, 1394, " Kendeh Tribe and Its Role in the Most Important Events of Ignorance Age and Early Islam ", Journal of History of Islam, No. 63
Moḥammadī, Ramażān, 1397, The evolution of Sīrā news, Qom: Research Institute of Hawzah and and University
Molāʼī Tavānī, ʻAlīreżā, 1395, An Introduction to the Research Method in History, Tehrān: Ney
Montaẓer Al-Qāʼem and Saʻeedīyān, Asḡar, 1399, The Role of the Nakha Tribe in the History of Islam, Tehrān: Islamic Sciences and Culture Academy.
Moṣtafā, Šākir, 1978, Taʼrīḵ al-ʻArabī wa al-Movaržīḵūn, Beirut: Dār al-ʻElm al-Malāʼīn.
Munslow, Alun, 1394, Deconstructing history, Maǰīd Morādīsadeh, Tehrān: Research center  for Islamic History
Pākatčī, Aḥmad, 1392, Methodology of History, Tehrān: Imām Ṣādeq University Press
Patokcha, Yan 1393, Socrates, Awareness of Ignorance , Maḥmoūd ʻEbādīyān, Tehrān: Hermes
Qāʼedān, Aṣqar, 1376, "The Role of the Tribal System in the Political Developments of the Post-Prophet Era", Keyhān Farhangī, No. 133
Qanavāt, ʻAbdolraḥīm, 1385, "Critique and Review of the Book of Analytical History of Islam", Quarterly Journal of History of Researchers, No. 8 and 9
Qayem, 2012, "The role and function of the ʻAbdol Qais tribe in the process of political developments in the Islamic world", Quartely Research Journal of Islamic History, No. 6
Rażavī, Seyed ʻAbolfażl, 1394, An Introduction to Iranian-Islamic Historiography, Tehrān: Research Institute for Islamic Culture and Thought
Robinson, Chase F, 1392, Islamic Historiography, Translated by Moḥsen Al-vīrī, Tehrān: Samat
Rosenthal, Franz, 1365, History of Historiography in Islam, Translated by Asadollāh Āzād, Mashhad: Āstān-e-Qūds Publications
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar et al, Nd, Moḥammad ḵātam-e Payāmbarān, Tehrān: Ḥosseīnīye Eršād
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1324, Mahdism in Islam, Boroūǰerd: Saʻādat.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1327, Crimes and History, (three volumes in one volume), Tehrān: Ḥāfeẓ.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1360, Āvāre Bīyābān-e Rabaẕe, Tehrān, Nehżat-e Zanān-e Mosalmān.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1372, from yesterday to today, Tehrān: Qaṭreh
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1384, The Life of Imam Ṣādeq, ǰaʻfar b. Moḥammad (AS), Tehrān: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1385, Pas Az Panǰāh Sāl Taḥlīlī Tāze Pīrāmūn-e Qīyām-e Ḥosseīn, Tehrān: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1386, Life of Fatemeh Zahra (PBUH), Tehrān: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1387, Ali from the language of Ali (Life of Amīr al-Moʼmenīn (AS), Tehrān: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1388, Analytical History of Islam (from the beginning to the first half of the fourth century), Tehrān: ʻElmī Farhangī va Našr-e Dānešgāhī.
Šahīdī, Seyed ǰaʻfar, 1389, Life of ʻAlī b. Ḥosseīn (AS), Tehrān: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī.
Saǰādī, Seyed Ṣādeq et al, 1386, Historiography in Islam, Tehrān: Samt
Saḵāwī, Moḥammad b. ʻAbd al-Raḥmān, 1413, al-aʻlān Be-al-Tobīḵ Līman ẕam a al-Taʼrīḵ, Beirut: Dār al-ǰīl.
Sālem, Seyyīd ʻAbdol ʻAzīz, 1961, History and Historians of the Arabs, Beirut: Dar al-Nahża al-ʻArabīya
Samaran, Charles et al., 2010, Research Methods in History, Volumes 1 and 2, Mashhad: Islamic Research of Āstān-e-Quds
Spuler, Bertold et al., 1388, Historiography in Iran, Translated by Yaqoūb Āžand, Tehrān: Gostareh
Stanford, Michael, 1384, An introduction to the philosophy of history, Translated by Aḥmad Golmoḥammadī, Tehrān: Našr-e Ney
Stanford, Michael, 1386, A companion to the study of history, Translated by Masʻoūd Ṣādeqī, Tehrān: Imām Ṣādeq University
The Great Islamic Encyclopedia, 1391, Volume 20, " Hadith Entry " Tehrān: The center for the Great Islamic Encyclopedia
Vaṭandost, Kobrā, 1395, Components of Historiography of Seyed Jafar Shahidi, Thesis: University of Tehran
Yāsemī, Rašīd, 1392, Āʼīn-e Negāreš-e Tārīḵ, Tehrān: Asāṭīr.
Yekehkār, Šīrīn et al, 1387, Seyed Jaʻfar Šahīdī, Tehrān: Sāzmān-e Farhangī Honarī-ye Šahrdārī.
ẕarrīnkoob, ʻAbdolḥosseīn, 1389, Tārīḵ dar Tarāzū, Tehrān: Amīrkabīr
Zaryāb, ʻAbbās, 1368, Bazm Āvard, Tehrān: ʻElmī va Soḵan.
Zaryāb, ʻAbbās, 1387, Philosophy of History, Tehrān: Našr-e Hāmoon
Zaryāb, ʻAbbās, Nd, Iranian historians in the Islamic era.
Zīnīvand, Toūraǰ, 1391, " A Prelude to the Methodology of the Historical Works of Dr. Seyyed Ja’far Shahidi ", Quarterly Journal of History of Islam, Year 13, Issue 50